Bird decline, insect decline and neonicotinoids

Het voor vogels, en met name merels (Turdus merula), dodelijke Usutu-virus waart rond in de aan Nederland grenzende deelstaat Nordrhein-Westfalen. Het oorspronkelijk uit Afrika stammende Usutu-virus heeft in 2011 een derde van de merel populatie in Duitsland vernietigd, en er zijn aanwijzingen dat het virus zich nu richting Nederland verplaatst. Sinds de eeuwwisseling hebben zich in ook Oostenrijk, Zwitserland en Hongarije uitbraken van Usutu voorgedaan onder vogels. Het virus kan via muggenbeten op mensen worden overgebracht, maar er is nog slechts een geval bekend van een menselijke besmetting in Italie in 2009.

Een dodelijke infectieziekte bekend als ‘het geel’ die verantwoordelijk is voor massale sterfte van twee van de meest populaire tuinvogels in het Verenigd Koninkrijk heeft zich nu verder uitgebreid in Europa. Trichomonosis, een ziekte die normaliter vooral voorkomt bij duiven, heeft vanaf 2005 op de Britse eilanden verwoestend toegeslagen bij de groenling Carduelis chloris en de vink Fringilla Coelebs. De eencellige Trichomonas gallinae veroorzaakt bij deze vogels een geel abces in de keel, waardoor de dieren meestal binnen vier dagen sterven door honger of ademnood. In sommige gebieden daalde de vinken populatie met een vijfde en groenling populatie met een derde. Nu toont onderzoek dat in het tijdschrift EcoHealth werd gepubliceerd aan dat vinken die van Britse kusten naar Scandinavië migreren soortgenoten aldaar met de ziekteverwekker trichomonas gallinae hebben besmet. In Noorwegen, Zweden en Finland werden in de zomer van 2008 voor het eerst vinken gevonden die gestorven waren aan trichomonosis. Maar ook bij zangvogels in Oost-Nederland en in het westen van Duitsland werd in 2009 ‘het geel’ vastgesteld. Hoewel er niet direct vogelsoorten met uitsterven worden bedreigd, verwacht vogelexpert Jansman van Wageningen Universiteit dat de populatie groenlingen, nu 50.000 tot 100.000 broedparen, stevig zal teruglopen. „Ze sterven bij bosjes.” Begin 2012 werd gemeld dat in Lageland in de provincie Groningen huismussen zijn dood gegaan aan “het geel”, dat dus nu ook al rond gaat in het noorden van Nederland.

Mauersegler (Apus apus) verbringen fast ihr ganzes Leben in der Luft. Neben der Nahrungssuche und dem Trinken meistert er auch das Schlafen, die Gefiederpflege und die Paarung im Flug. Lediglich zur Brut und Jungenaufzucht wird "Bodenkontakt" aufgenommen. Mauersegler fressen nur in der Luft schwebende Insekten und Spinnen. Nur wenige Vögel stehen in so ambivalenten Beziehungen zum Menschen wie die Segler. Mauersegler sind mittlerweile zu 99 Prozent Bewohner menschlicher Siedlungen. Durch Altbausanierungen und die hermetische Abriegelung der Neubauten werden Nistmöglichkeiten für den Koloniebrüter immer knapper. Auch der Einsatz von Insektiziden und Herbiziden ist zu einer ernsthaften Bedrohung für viele Seglerarten geworden. Eine natürliche Gartengestaltung und der Verzicht auf Insektizide kommen dem Mauersegler und zahlreichen anderen Gartenvögeln zugute. An den heimischen Sträuchern und Blumen finden sich viele Insekten, die nicht nur dem Mauersegler als Nahrung dienen. Es ist zu befürchten, dass diese jetzt noch häufigen Vögel, die über Jahrhunderte mit ihren Flugspielen und Rufen die Sommerabende unserer Städte belebten, aus dem Siedlungsbild ebenso unaufhaltsam verschwinden werden, wie sie es einstmals für sich erobert haben.

In de winter van 1994 stierven plotseling de talrijke Mexicaanse roodmussen (Carpodacus mexicanus) in Washington D.C.; de epidemie verspreidde zich daarna razendsnel naar het westen. De kleine zangvogels leden aan duidelijk zichtbare oogontstekingen, waardoor ze geen voedsel meer konden vinden en ook een gemakkelijke prooi voor roofdieren werden. Ondertussen is de ziekte in Californië aan de westkust van de V.S. gearriveerd. Biologen schatten het aantal slachtoffers alleen in de eerste drie jaar van de epidemie al op 225 miljoen. De veroorzaker van de ziekte is Mycoplasma gallisepticum, een bacterie, die eigenlijk als ziekteverwekker bij kippen bekend stond. M. gallisepticum heeft nu echter ook verwoestend toegeslagen bij Mexicaanse roodmussen.

In het laatste decennium zijn er een aantal nieuwe infectieziekten geconstateerd die amfibieën, honingbijen, vleermuizen en merels hebben gedecimeerd. Steeds meer wetenschappers verdenken bestrijdingsmiddelen er van de eigenlijke veroorzaker van deze epidemieën te zijn. Vermoed wordt dat blootstelling aan lage concentraties van bestrijdingsmiddelen een aantasting van het immuunsysteem veroorzaakt waardoor de gevoeligheid voor ziekteverwekkers toeneemt. De recente vloed van infectieziekten begon bij amfibieën. Wetenschappers ontdekten de veroorzaker - een schimmel die Batrachochytrium dendrobatidis wordt genoemd - in 1998. Meer dan 1.800 species van amfibieën worden momenteel met uitsterven bedreigd en er blijkt een sterke correlatie met het pesticiden gebruik te zijn. Zes jaar nadat wetenschappers de schimmelaanval op amfibieën ontdekten, begonnen geheimzinnige infectieziekten honingbijenvolken te decimeren. Tussen 2006 en 2009, vernietigden ziekteverwekkers jaarlijks 35 procent van de bijenvolken in de V.S. Veel deskundigen geloven dat deze ontwikkeling een samenspel van stress factoren (eenzijdige voeding, decennia van industriële imkerijpraktijken, en ziekteverwekkers) is. Maar er zijn nu overtuigende wetenschappelijke bewijzen dat uiterst geringe hoeveelheden van een nieuwe klasse van insecticiden, de neonicotinoiden, het immuunsysteem van honingbijen verzwakken.

Home gardeners are confronted with many potential insect problems. The types of problems will depend on their location, the health of their plants, and the types of plants they grow. Depending on the type of plant, problems can range from rare to frequent. Imidacloprid is widely used on ornamental plants to control many of the common pests associated with flowers (ants, aphids, cutworms, grasshoppers, leaf beetles, leafhoppers, mealybugs, pillbugs or sowbugs, plant bugs, rose slugs, thrips and whiteflies).

We grow flowers in our gardens for our own enjoyment. But colour and perfume are really the plants’ way of advertising themselves to insects. Sweet nectar and protein-rich pollen are bait to encourage insects to visit. In return, pollen is carried from one flower to another on their bodies so the flowers are fertilised. Bees are among the most beneficial insects for a garden. The best way to attract them to your garden is to provide them with some of their favourite plants such as lavender, foxgloves, rosemary, sunflowers and bluebells. Flowers with long narrow petal tubes, such as evening primrose and honeysuckle, are visited by moths and butterflies. Only their long tongues can reach deep down to the hidden nectar. Short-tongued insects include many families of flies and some moths. They can only reach nectar in flowers with short florets. Hoverflies, wasps, ladybirds, lacewings, ground beetles and centipedes are the gardener’s friends and will help control garden pests such as aphids and caterpillars. Insects such as spiders, mites, millipedes, sow bugs, ants, springtails and beetles inhabit the soil food web in the uppermost 2 to 8 inches of soil. They participate in decomposing plant and animal residue, cycling nutrients, creating soil structure and controlling the populations of other soil organisms, including harmful crop pests. Decaying organic matter in soil is the source of energy and nutrients for garden vegetables and ornamental plants. By growing flowers attractive to a range of insects, our gardens can also become important feeding stations for bats, hedgehogs, birds and other wildlife. The most important factor when encouraging wildlife into your garden is not to use insecticides.

Der Einsatz von Insektiziden in Gärten, Grünanlagen und in der Landwirtschaft vergiftet Insekten und ihre Jäger - Vögel und Fledermäuse. Intensive Grünflächenpflege in öffentlichen und privaten Anlagen führt zum Rückgang von Insekten und damit zu schwindendem Nahrungsangebot für alle Insekten fressenden Tierarten. Eine englische Studie zeigt auf, dass Haussperlinge auch bei ausreichendem Angebot von geeigneten Brutplätzen eine zu geringe Reproduktionsrate aufweisen, weil die nötigen Insekten zur Jungenaufzucht fehlen – zwei von drei Jahresbruten verhungern, die Bestände sinken. Und in der Tat mangelt es Haussperlingen Passer domesticus in den heutigen Städten nicht nur eklatant an Brutplätzen, sondern auch an Insekten als Nestlingsnahrung, Samen tragenden Wildstauden und –gräsern als Nahrung für die Altvögel und an Sand- und Wasserflächen zur Gefiederpflege. Der Rückgang des einstigen Allerweltsvogels kann als Indikator für die Bestandsentwicklung anderer Stadt bewohnender Tierarten dienen.

Seit sieben Jahren lädt der Naturschutzbund, NABU, zusammen mit dem bayerischen Landesbund für Vogelschutz, LBV, bundesweit zur Mitmachaktion „Stunde der Gartenvögel“ ein. 2011 wurde die Bevölkerung vom 7. bis 9. Mai zur Vogelzählung eingeladen. 43 000 Vogelfreunde aus ganz Deutschland haben sich daran beteiligt. Die Ergebnisse bestätigen den Eindruck, den viele aufmerksame Vogelfreunde schon länger gewonnen haben. Gartenvögel werden immer weniger. Der Haussperling Passer domesticus nimmt zwar trotz beständig rückläufiger Zahlen immer noch den Spitzenplatz ein unter den beobachteten Vogelarten, aber nur, weil eben auch die Zahlen der anderen Arten zurückgegangen sind, so zum Beispiel bei der Amsel Turdus merula.

Rostrote Brust, weiße Stirn und ein ziegelroter Schwanz - der Gartenrotschwanz Phoenicurus phoenicurus ist auffällig und nicht zu verwechseln. Zu sehen ist der Vogel des Jahres inzwischen nur noch selten. "Dieser starke Rückgang hat in den 50er Jahren begonnen", beklagt Christian Venne, der sich um den Vogel sorgt. Der 36-Jährige kennt sich aus, denn er ist Diplom-Biologe und arbeitet bei der Biologischen Station Senne. "Davor war der Gartenrotschwanz einer der am häufigsten vorkommenden Gartenvögel", sagt er, "so wie heute die Amsel." Die Gründe für das Verschwinden des farbenprächtigen Vogels kennt er genau: "Zum einen hat sich die Landwirtschaft bei uns sehr verändert", erzählt Christian Venne, "früher haben die Gartenrotschwänze häufig an den Höfen gelebt. Heute ist die Landwirtschaft viel intensiver, es gibt hauptsächlich Mastbetriebe." "Die gefallen dem Vogel natürlich nicht", ergänzt Bernd Jellinghaus, der Sprecher der Ornithologie im Naturschutzbund (Nabu) Nordrhein-Westfalen. "Denn dort werden immer mehr Pestizide verwendet."